Κυριακή, 24 Σεπτεμβρίου 2017

Coaching for Impact: The Evolution of Leadership (Routledge, October 2017)

The world is changing. The first century of the third millennium has seen exponential growth and advancement in almost all areas, and makes the last century of the second millennium look like a rusty old steam train by comparison. 
The ‘digital revolution’ is no longer a revolution. Practically anyone can publicise their outlook, whilst having access to a wealth of information at the click of a button. And this levels out the playing field in an unprecedented and unpredictable way. 

So how can anyone stand out? How can anyone gain a competitive advantage? How can anyone master more influence
How can anyone lead?
The answer lies in coaching: a discipline that enhances performance by generating meaning through the art of relating.
In Coaching for Impact, Vassilis Antonas brings together his dual expertise in executive coaching and psychotherapy to present a transformative, evolutionary approach. The book examines methodology, presence and fundamental skills and includes a new, innovative model of leadership. Antonas also uses Jungian concepts to address the coach’s internal disposition, supporting their evolution and transformation. 

Coaching for Impact equips trainee and beginner coaches with an A to Z of executive coaching and engages seasoned practitioners to an uncompromised pursuit of excellence by pushing the boundaries of leadership coaching. It will appeal to executive and leadership coaches at all levels, including those in training.


Available through Routledge, Amazon and several other channels:

https://www.amazon.co.uk/Coaching-Impact-Leadership-Vassilis-Antonas/dp/1138087572 

Δευτέρα, 26 Ιουνίου 2017

Η Σταυροφορία της Προοδευτικής Τρομοκρατίας



Ο άνθρωπος ζει με την ψευδαίσθηση πως αν αντιδράσει (αντί να προσαρμοστεί), είναι ελεύθερος. Δεν καταλαβαίνει πως και πάλι ετεροκαθορίζεται. Αυτό από μόνο του μπορεί και να μην είναι πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι η ψευδαίσθηση. Που και αυτή ενδεχομένως να μην είναι πρόβλημα, φτάνει να μην σε βγάλουν από την πρίζα, σαν το Matrix ένα πράγμα, για τους παλιότερους από εμάς.

Τα τελευταία χρόνια και καθώς προσπαθώ να κατανοήσω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (για να τα χρησιμοποιήσω αποτελεσματικά ούτε λόγος, αλλά η ελπίδα πεθαίνει τελευταία), έχω παρατηρήσει πως κατά την έξοδο μου από αυτά, νιώθω λες και έχω περάσει δίκη. Ή μάλλον, για να είμαι πιο ακριβής, δίκες. Μία δίκη είναι επειδή είμαι αρτιμελής. Μία άλλη επειδή είμαι άντρας. Μία επόμενη επειδή είμαι λευκός, δυτικός, έχω εργασία, δεν είμαι αριστερός, αναρχικός και ούτω καθεξής. Υπάρχουν κι άλλες όμως... μία επειδή δεν ανήκω σε κάποια ΜΚΟ που υπερασπίζεται τα δικαιώματα των ιγκουάνα και των ροζ παπαγάλων... επειδή δεν έχω κατέβει σε γιορτή διαμαρτυρίας με την κοινότητα των LGBAT (ή όπως αλλιώς λέγονται όλοι όσοι δεν επιθυμούν να έχουν ετερόφυλες σεξουαλικές σχέσεις or something)... ή επειδή δεν έχω κάνει αγανακτισμένη ανάρτηση για τους σωβινιστές άντρες που αρνούνται να μπουν σε πειραματικό επιστημονικό πρόγραμμα που θα τους επιτρέψει να μπορούν και αυτοί να θηλάζουν το παιδί τους και ένα ορφανό τιγράκι που το έχει υιοθετήσει μια γοριλλίνα και αυτό «είναι ότι πιο συγκινητικό έχεις δει ποτέ».

Με νηφαλιότητα, η πρώτη σκέψη που μου έρχεται είναι πως αποκλείεται οποιοσδήποτε, όσο και να προσπαθήσει, να μπορέσει να βγει αθώος από όλες. Εκτός αν είναι έγχρωμη, ομοφυλόφιλη γυναίκα που γεννήθηκε άντρας, πρόεδρος ΜΚΟ για την προστασία του ερμαφρόδιτου, γαστερόποδου πνευμονοφόρου μαλάκιου από τους ιθαγενείς στην Κρήτη (κοινώς την απαγόρευση κατανάλωσης χοχλιών μπουμπουριστών), με ιστορικό «κακοποίησης» κατά προτίμηση από πετυχημένο, εύπορο, δυτικό, άντρα , μειωμένη όραση, ορθοπεδικά προβλήματα,  μαθησιακές δυσκολίες, στέλεχος του ΚΚΕ, ιδιοκτήτρια, συγννώμη, φροντίστρια είναι ο πολιτικά ορθός όρος, 24 αδέσποτων γάτων, 13 αδέσποτων σκύλων και μίας φώκιας, υπέρβαρη, οτιδήποτε άλλο εκτός από Χριστιανή και φυσικά τακτική ομιλήτρια στα TED X και σε λοιπές συνωμοτικές συνάξεις εμπορίου αμοιβαίας κολακείας και θαυμασμού με όπλο τη χρήση του «αναπάντεχου», του «παράδοξου», του «αντισυμβατικού», του «προοδευτικού» και του «τι φανταστικά που μαζευτήκαμε όλοι οι σκεπτόμενοι σε ένα δωμάτιο για να μοιραστούμε αυτά που εσείς οι κοινοί και συνηθισμένοι, ντροπή σας, κοιτάξτε μας, ούτε που μπορείτε να διανοηθείτε» (η τρομακτική σκέψη του το ότι είναι πλέον πλειοψηφία ούτε που τους περνάει από το μυαλό).  Και πάλι όμως θα είναι δύσκολο να μπορέσει να συνδυάσει την προστασία των σαλιγκαριών με τη συνδικαλιστική δράση υπέρ του σέλινου, γιατί, ως γνωστόν, το ένα τρώει το άλλο.

Γενικότερα οτιδήποτε κάνει κάποιον να φαντάζει ως κάποιος που με αυτοθυσία φροντίζει για το σύνολο, ή για την ακρίβεια είναι εξοργισμένος με όποιον δεν το κάνει, ή για ακόμη περισσότερη ακρίβεια δεν ενώνει τη φωνή του με τον διαμαρτυρόμενο για να μπορέσουν παρέα να «κράξουν» όσους δεν μοιράζονται τις απόψεις τους, (οι γνωστοί πλέον σε όλους social justice warriors) και  ανήκει σε κάποιου είδους μειονότητα (άντε να εξηγήσεις πως δεν υπάρχει ούτε ένας άνθρωπος στη γη που δεν ανήκει σε κάποιου είδους μειονότητα), του δίνει και το δικαίωμα να ξεκινήσει από το πληκτρολόγιό του κάποιο είδος μικρής ή μεγαλύτερης σταυροφορίας, τα λεγόμενα causes.  Η ειρωνεία σε όλο αυτό είναι πως με πρόφαση την προστασία του κίτρινου αχινού στο Τουβαλού, όλοι αυτοί οι ευαίσθητοι, ευαισθητοποιημένοι, συναισθηματικοί τύποι δεν κάνουν τίποτε περισσότερο από τα εξής δύο πράγματα: Προβάλουν τον εαυτό τους και υψώνουν το δάχτυλο σε οποιονδήποτε όχι μόνο δεν είναι ακριβώς όπως αυτοί αλλά και δεν υποστηρίζει με πάθος όλα όσα αντιπροσωπεύουν. Διόρθωση: σε οποιονδήποτε δεν καταδιώκει και δεν καταδικάζει προδραστικά οτιδήποτε και οποιονδήποτε δεν συμφωνεί μαζί τους (και αυτό και αν είναι Σωκρατικό παράδοξο!)

Για αυτό και εγώ θα ξεκινήσω εκστρατεία για το δικαίωμα της άνω τελείας να υπάρχει ως κουμπί στο πληκτρολόγιο αντί να είναι καταπιεσμένη, στριμωγμένη και ντροπιασμένη κάπου μέσα στα Symbols του  word. Πρόκειται περί συνωμοσίας και πρέπει ενωμένοι να βρούμε τις μάγισσες που το έκαναν και να τις κάψουμε, δημοσία δαπάνη (αφού οργανώσουμε καμπάνια αλληλεγγύης στο facebook).  Γιατί όπως είπε και κάποιος μεγάλος άντρας κάποτε (είμαι σίγουρος πως το έχει πει και κάποια γυναίκα πιο πριν, εννοείται, αλλά και κάποιος μουσουλμάνος, κάποιος που δεν συνάπτει σεξουαλικές σχέσεις αποκλειστικά με άτομα του αντιθέτου φύλλου και όλοι μα όλοι οι εκπρόσωποι, μηδενός εξαιρουμένου, της διαφορετικότητας)...:

This will not stand, you know, this aggression will not stand, man!


Παρασκευή, 10 Φεβρουαρίου 2017

Φώτα Σκιας


Σάββατο, 19 Νοεμβρίου 2016

Ο Ιησούς της Ναζαρέτ Συναντά τον Ερνέστο Τσε Γκεβάρα.

Από τότε που γράφτηκε το Κομουνιστικό Μανιφέστο από τους Μαρξ και Ένγκελς, περί τα μέσα του 19ου αιώνα, πολλοί είναι αυτοί που αυτοπροσδιορίστηκαν ως Κομουνιστές. Το μανιφέστο ασχολείται πολύ περισσότερο με το να επικρίνει το καπιταλιστικό σύστημα και να αξιώνει την εναντίον του συσπείρωση, όσων δεν ωφελούνται από αυτό (δηλαδή των εργατών) και λιγότερο με την παράθεση μιας ολοκληρωμένης, εφαρμόσιμης και κοινά αποδεκτής από την πλειοψηφία κοινωνικοοικονομικής θεωρίας. Είναι, εν ολίγοις, ένα επαναστατικό, επί της ουσίας αντιδραστικό κείμενο.

Παρολαυτά, κάποιες βασικές αρχές οι οποίες παρατέθηκαν ή υπονοήθηκαν στο κείμενο έχουν επικρατήσει: Αυτές έχουν να κάνουν με την κοινοκτημοσύνη και με το ότι ο καθένας προσφέρει αυτό που μπορεί και παίρνει αυτό που χρειάζεται. Βάσει των δύο παραπάνω, εύκολα μπορούμε να εξάγουμε το συμπέρασμα πως από το σύστημα αυτό ωφελούνται όσοι έχουν υπό του μέσου όρου δυνατότητες, απόδοση, επίδοση, παραγωγικότητα και επιρροή. Ταυτόχρονα, φυσικά, αξίζει να αναφέρουμε πως, και πάλι βάσει του συστήματος, θεωρητικά, κανένας δεν θα χρειαζόταν να ζει στην ανέχεια, την φτώχεια και την πείνα. Καλό ακούγεται.

Είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς, πως οποιοσδήποτε έχει την ευκαιρία, δυνατότητα και προοπτική να συντηρήσει ή να διεκδικήσει, έστω μελλοντικά, ένα άνω του μέσου όρου βιοτικό επίπεδο, δεν έχει κανένα απολύτως συμφέρον να επιδιώξει την επικράτηση του Κομουνιστικού συστήματος. Ειδικότερα λαμβάνοντας υπόψιν στοιχεία της ανθρώπινης φύσης όπως η απληστία, η ελπίδα, η φιλοδοξία, τα αρχέγονα ανταγωνιστικά ένστικτα  αλλά και βιολογικές θεωρίες, όπως αυτή της εξέλιξης, τότε η πρόταση για Κομουνισμό,  διακινδυνεύει να βρεθεί με οπαδούς μόνο αυτούς που «δεν έχουν στον ήλιο μοίρα».

Είναι όμως δυνατόν, ένα πολιτικοοικονομικό σύστημα, να βασίζεται, σχεδόν εκβιαστικά, στο ότι οι οπαδοί του το ακολουθούν ελλείψει άλλων επιλογών και δυνατοτήτων;

Ας κάνουμε λοιπόν μία, ομολογουμένως, πρόχειρη ιστορική αναδρομή, για να δούμε κατά πόσο αυτό ισχύει. Λίγα χρόνια πριν την γέννηση του Χριστού, ο Σπάρτακος, ένας μονομάχος από την Θράκη, καταφέρνει να συσπειρώσει πολλούς από όσους ήταν υποδουλωμένοι στους Ρωμαίους και να πραγματοποιήσει μία αξιόλογη εξέγερση, η οποία όμως τελικά απέτυχε. Δεκαοκτώ περίπου αιώνες μετά, η βαριά φορολογία και η οργή σχετικά με τα προνόμια του κλήρου και της αριστοκρατίας, οδηγεί έναν εξαθλιωμένο λαό στη Γαλλική Επανάσταση. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει στην Ρωσία το 1917. Στην Ισπανία το 1936, Στην Κίνα το 1949. Στην Κούβα 10 χρόνια μετά.

Σήμερα, πλην ίσως της Κούβας, οι αρχές του Κομουνιστικού συστήματος έχουν, αντανακλαστικά, εγκαταλειφθεί. Μετά από ένα σύντομο διάλειμμα, η ανθρώπινη φύση και η Θεωρία του Δαρβίνου επέστρεψαν δριμύτερες. Η περιέργεια μου ανά τα έτη με ώθησε, εσκεμμένα, να ταξιδέψω σε πολλές από τις χώρες που έζησαν τέτοιες επαναστάσεις: Κίνα, Ρωσία, Βιετνάμ, Ρουμανία, Ισπανία, Κούβα...και παντού έψαχνα να βρω τα συστατικά αυτά που καθιστούν ή που κατέστησαν αυτούς τους λαούς ηθικά ανώτερους, ούτως ώστε να συνδράμουν ανιδιοτελώς στη δημιουργία μιας κοινωνίας όπου δεν θα μπορούσαν ατομικά να ξεχωρίσουν ούτως ώστε να διασφαλιστεί ένα ελάχιστο βιοτικό επίπεδο για τον συνάνθρωπο. Η αλήθεια είναι πως το μόνο που βρήκα, ήταν μια ακόμα πιο ενισχυμένη προδιάθεση ανταγωνιστικότητας. Ο Καπιταλισμός σε όλο του το μεγαλείο. 

Το οποίο με έκανε να σκεφτώ, πως ο Κομουνισμός δεν είναι τελικά αποτέλεσμα  συλλογικής συσπείρωσης και ταυτότητας αλλά εξαρτάται, ειρωνικά, κυρίως από την ατομική συνείδηση και δυνατότητα αυτοθυσίας και αλτρουισμού.  Και έτσι κοιτώντας πίσω προσπάθησα να ξεχωρίσω τα στοιχεία που καθιστούν κάποιον αγνό Κομουνιστή. Και κατέληξα πως για να είναι κάποιος αγνός, κατ ‘επιλογήν και όχι εξ ‘ανάγκης Κουμουνιστής, θα πρέπει να ισχύουν κάποιες προϋποθέσεις:

Για εμένα αυτές οι προϋποθέσεις είναι, πρώτον, το εν λόγω άτομο να έχει ασπαστεί τον Κομουνισμό ενώ έχει την ευκαιρία να διαπρέψει, να ξεχωρίσει και να ζει προνομιακά. Δεύτερον από τη στιγμή που θα εδραιώσει τον Κομουνισμό και μετά, να αρνηθεί την πρόσβαση σε οποιαδήποτε ξεχωριστά προνόμια. Και τρίτον έχοντας διασφαλίσει τον Κομουνισμό εντός του χώρου του, να συνεχίσει να μάχεται για αυτόν. Εάν έστω και ένα από αυτά δεν ισχύει, καμία απόδειξη δεν υπάρχει πως το εν λόγω άτομο δεν αναγκάστηκε να γίνει Κουμουνιστής. Και φρόνημα που είναι αναγκαστικό, δεν μπορεί να είναι φρόνημα και σίγουρα αφαιρεί από οποιονδήποτε το δικαίωμα να μας κάνει κατήχηση από θέση ηθικής υπεροπλίας.

Ο Σπάρτακος και οι σύντροφοί του θα πέθαιναν σκλάβοι, οι Γάλλοι ήταν εξαθλιωμένοι, οι Ρώσοι πεινούσαν, οι Κινέζοι διεκδικούσαν γη. Κανένα ανιδιοτελές, μη αναγκαστικό κίνητρο δεν μπορώ να διακρίνω σε κάτι από όλα αυτά.

Εκτός από δύο περιπτώσεις...η μία είναι ο Ιησούς της Ναζαρέτ. Ο υιός του Θεού, ο οποίος ανά πάσα στιγμή θα μπορούσε να εγκαταλείψει τον αγώνα του ούτως ώστε «ο έχων δύο χιτώνας μεταδότω τω μη έχοντι και ο έχων τροφάς ομοίως”, να αποφύγει τη θυσία του (όπως μεγαλοπρεπώς καταγράφει ο Καζαντζάκης στον Τελευταίο Πειρασμό) και να αναληφθεί, με την άνεσή του, στους ουρανούς.

Ο δεύτερος, του οποίου η αξία υπογραμμίζεται επειδή είναι θνητός, είναι ο Ερνέστο Τσε Γκεβάρα.  Γόνος πλούσιας οικογένειας από την Αργεντινή, και ταλαντούχος γιατρός, συμμετείχε στην επανάσταση της Κούβας και αφού τελείωσε με αυτό, εγκατέλειψε το υπουργικό γραφείο για να συνεχίσει τον ένοπλο- αγώνα στην Αφρική και στην Λατινική Αμερική, όπου και έπεσε μαχόμενος για τα πιστεύω του το 1967.

Σε όλη την ιστορική πορεία του, ο Κομουνισμός, δεν έχει να επιδείξει άλλους οι οποίοι αποδεδειγμένα δεν είχαν ανάγκη να γίνουν Κομουνιστές και οι οποίοι μετά την εδραίωση του συστήματος αρνήθηκαν οποιαδήποτε προνόμια αυτό τους προσέφερε. Και έτσι, κατά την άποψη μου, οι μοναδικοί δύο που δικαιούνται αυτό τον τίτλο είναι ο Τσε και ο Ιησούς. Από τους υπόλοιπους από εσάς, δεν θέλω να ξανακούσω κουβέντα.    






Δευτέρα, 7 Νοεμβρίου 2016

Λίγο Ακόμα

Θέλω να σας ευχαριστήσω για τα μηνύματα/αιτήματα σχετικά με την αδράνεια του blog τον τελευταίο χρόνο.  Ανάμεσα σε άλλους λόγους, αυτό οφείλετε στο ότι συγκέντρωσα τους συγγραφικούς μου πόρους στη δημιουργία του βιβλίου μου, Coaching for Impact, το οποίο βρίσκεται κοντά στη διαδικασία έκδοσής του. Θα επανέλθω, με ακόμα περισσότερα μυστικά, φανερά, σύμβολα, αρχέτυπα, φώτα και σκιά, ελπίζω δριμύτερος, το αργότερο εντός του 2017.

Και πάλι, ευχαριστώ.


Β.Α.

Κυριακή, 19 Ιουλίου 2015

Η Τραγωδία του Αίαντα



*«Τρωικός πόλεμος. Ο Αχιλλέας χάνει τη ζωή του χτυπημένος από το βέλος του Πάρι, στο μοναδικό, τρωτό του σημείο. Την φτέρνα. Τα όπλα του αποτελούν λάφυρο και αναγνώριση αντρείας σε όποιον επιλεγεί από το συμβούλιο να τα κληρονομήσει. Οι Έλληνες, με αμφιβόλου αξιοκρατίας διαδικασίες,  επιλέγουν τον Οδυσσέα. Ο Αίαντας, ο κατά γενική ομολογία γενναιότερος όλων, θίγεται ανεπανόρθωτα. Εξοργισμένος, μέσα στη νύχτα εξαπολύει φονική επίθεση κατά των Ελλήνων ηγετών με κύριους στόχους τους Ατρείδες, Αγαμέμνων και Μενέλαο και τον Πολυμήχανο. Η Θεά Αθηνά, προστάτιδα του Οδυσσέα, παρεμβαίνει και τον παραπλανεί. Το ξίφος του, (δώρο του μισητού ηγέτη των Τρώων, Έκτορα) βρίσκει στόχο στα κοπάδια των ζώων. Όταν συνέρχεται, καταλαμβάνεται από απαράμιλλη ντροπή. Παρόλες τις προσπάθειες των αντρών του και της γυναίκας του Τέκμησσας, να τον μεταπείσουν, παίρνει ο ίδιος τη ζωή του. Οι Ατρείδες αρνούνται να επιτρέψουν την ταφή και διαπληκτίζονται έντονα με τον αδερφό του νεκρού, Τεύκρο. Με παρέμβαση του Οδυσσέα, η ταφή γίνεται τελικά επιτρεπτή».

Παρασκευή βράδυ, εικοσιτέσσερις ώρες πριν να επισκεφτώ την Επίδαυρο για να δω την τραγωδία του Σοφοκλή από κοντά. Μια τραγωδία που από καιρό ήθελα να παρακολουθήσω και για την οποία έχω διαβάσει πολλές και εξαιρετικές αναλύσεις, από κοινωνιολογικές και πολιτικές μέχρι ψυχολογικές και στρατιωτικές. Είναι σαν να την έχω ήδη δει και νοιώθω έτοιμος να αποστάξω τις έννοιες και τα μηνύματα σε πολλαπλά επίπεδα˙ και έτσι παραθέτω σε καλό μου φίλο, ο οποίος λόγω καταγωγής γνωρίζει περισσότερα για τον Σαίξπηρ και τον Μάκβεθ παρά για τον Σοφοκλή και τον Αίαντα, δανεικές, «ανατριχιαστικές» λεπτομέρειες.

Το Ερώτημα: Μα γιατί...

«Μα γιατί δεν έδωσαν τα όπλα στον Αίαντα;»

Πάυση. Τον κοιτώ σαστισμένος. Είμαι σχεδόν σίγουρος πως κάπου θα το έχει πάρει το μάτι μου κι αυτό ή πως τουλάχιστον θα μπορέσω, ως συνήθως να αυτοσχεδιάσω. Εις μάτην. Τίποτα επαρκώς πειστικό ή τεκμηριωμένο δεν προκύπτει. Η ελεύθερη και απελευθερωμένη ματιά ενός παρατηρητή που έχει το προνόμιο να είναι μέσα και ταυτόχρονα έξω από την Ελληνική τραγωδία (αρχαία και σύγχρονη) έχει χτυπήσει τη δική μου Αχίλλειο. «Δεν έχω ιδέα», ομολογώ. Ελπίζω πως η παράσταση θα με διαφωτίσει.

Σαββατόβραδο, κοντά μεσάνυχτα. Ο Νίκος Κουρής (ως Αίαντας) και η Μαρία Πρωτόπαππα (ως Τέκμησσα) μόλις έχουν ζωντανέψει την τραγωδία με τρόπο συνταρακτικό, έχοντας ικανοποιητική υποστήριξη από τον υπόλοιπο θίασο. Η ερμηνεία τους δεν μου αφήνει περιθώριο, δικαίωμα να μην βρω μία κάποια απάντηση στο ερώτημα. Ανατρέχω πάλι σε αναλύσεις, παλιότερες αλλά και του σκηνοθέτη, Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου:  «Το «πολιτικό» υπερισχύει της «ανδρείας»˙ «Δεν υπάρχει χώρος για ήρωες»˙ «Ο Αίαντας είναι προορισμένος για αυτοκαταστροφή». Αυτό το τελευταίο, σαν να πηγαίνει κάπου... «Ο Αίαντας είναι προορισμένος για αυτοκαταστροφή». Αυτό το τελευταίο, σαν να προσπερνάει για λίγο λόγους, γεγονότα και αφορμές, σαν να παραμερίζει τα κοινά και τα «άδικα», σαν να αγνοεί τους «κακούς» Ατρείδες, τον «πονηρό» Οδυσσέα και την συμπαντική εγκύκλιο περί δύναμης και επικεντρώνεται στον Αίαντα και στον Αίαντα μονάχα˙ και μονάχο («ωραία μονάχο» όπως διηγείται ο ίδιος στον μονόλογο που ανοίγει την παράσταση).

 Ερώτημα ΙΙ: Περί Σωτηρίας

Ξαφνικά, το περισκόπιο κατεβαίνει, οι υπόλοιποι χαρακτήρες μετατρέπονται σε εσωτερικές, ενδοψυχικές, αρχετυπικές προεκτάσεις του ήρωα και μπορούμε χωρίς θορύβους, άλλοθι, αποπροσανατολιστικές διηγήσεις και υπό-ιστορίες να εστιάσουμε στον ήρωα. Το ερώτημα αλλάζει, μεταλλάσσεται.

«Πως κατάφερε ο Αίας να μην πάρει τα όπλα»;

Λίγες οργιές πιο βαθιά, παίρνει την τελική του μορφή:

«Πως κατάφερε ο Αίας να σιγουρέψει τον θάνατο του»;

...και σε τελική ανάλυση, «πως αφαίρεσε από τον εαυτό του το δικαίωμα να σωθεί»;

Αίαντας και Κοσμοθεωρία

Πριν μπορέσουμε να πραγματευθούμε αυτό το ερώτημα, είναι σημαντικό να επιχειρήσουμε να καταλάβουμε την κοσμοθεωρία του Αίαντα. Η κοσμοθεωρία, ή αλλιώς επιστημολογία αποτελείται από τις βαθιές μας πεποιθήσεις, περιοριστικές και μη, όσον αφορά στο «πως γυρίζει η γη». Η ανακάλυψη της συνήθως αποτελεί αντικείμενο εργασίας για μια ζωή (μέσω ψυχανάλυσης, ενδοσκόπησης, κακουχίας και γενικότερου ψυχανεμίσματος). Οι ρίζες της βρίσκονται στα πρώτα χρόνια της ζωής μας, όπου το κοντινό μας περιβάλλον (κυρίως το οικογενειακό) μας εμποτίζει άμεσα (δηλαδή μέσω προσταγών και επιταγών) ή έμμεσα (δηλαδή δια του παραδείγματος) με τους βασικούς κανόνες ύπαρξης.

Εάν είναι δύσκολο να εντοπίσουμε αυτούς τους κανόνες για τον εαυτό μας μία φορά, είναι πολλαπλάσια δύσκολο να τους αποκρυπτογραφήσουμε για άλλους. Ειδικά εάν αυτοί δεν βρίσκονται πλέον μαζί μας και εάν οι πληροφορίες που έχουμε για αυτούς είναι αποσπασματικές και μετρούν περίπου τρεις χιλιετίες. Παρόλαυτα και με μεγάλη δόση αυθαιρεσίας, μπορούμε να εικάσουμε πως η κοσμοθεωρία του Αίαντα καθορίστηκε κυρίως από τον πατέρα του, τον βασιλιά της Σαλαμίνας Τελαμώνα, ο οποίος ήταν ένδοξος και πολυνίκης πολεμιστής με εμπλοκή στην Αργοναυτική εκστρατεία και κοντινές σχέσεις με τον Ηρακλή. Σύμφωνα με τον μύθο, κατά τη γέννηση του Αίαντα, ο Ηρακλής τον τύλιξε σε προβιά λιονταριού (ενώ ψηλά πετούσε ένας αετός), καθιστώντας τον άτρωτο παντού, εκτός από τις μασχάλες. Θα ήταν σχετικά ασφαλές λοιπόν, σε αυτό το σημείο και χωρίς να εισχωρήσουμε σε περισσότερες λεπτομέρειες, να υποθέσουμε πως η επιταγή που ο Αίαντας είχε να εξαργυρώσει, ήταν να είναι γενναίος  αλλά ταυτόχρονα και νικηφόρος (και αυτά τα δεσμά περνάει και στον δικό του γιο, λίγο πριν αυτοκτονήσει), δεδομένου του ότι τα περιθώρια να επιλέξει οποιονδήποτε άλλο δρόμο, είχαν πλέον αποκλειστεί. Επιπροσθέτως, έχοντας δεχτεί το «δώρο» του Ηρακλή, θα ήταν ασφαλές να υποθέσουμε, πως οποιαδήποτε έκκληση ή παράκληση για βοήθεια, για συντροφικότητα, στήριξη και συνεργασία θα αποτελούσε προσβολή  και εξευτελισμό. Alea Ecta Est.

Ερώτημα ΙΙΙ: Είναι ο Αίαντας Ήρωας;

Ο Αίαντας λοιπόν, είχε όλες τις προϋποθέσεις για να γίνει ήρωας και κατά κάποιον τρόπο, το κατόρθωσε τουλάχιστον σε τραγικό επίπεδο. Κάπου εδώ όμως, το πράγμα «σκαλώνει», διότι δύο βασικά χαρακτηριστικά των ηρώων, είναι πως πολεμούν για να σώσουν κάποιον άλλο ή προς χάριν κάποιου απώτερου σκοπού και πως οι περιστάσεις στις οποίες εμπλέκονται καθορίζονται πρωτίστως από τη μοίρα και όχι από τους ιδίους. Αυτές οι δύο συνθήκες, δεν ικανοποιούνται πλήρως στην περίπτωση του Αίαντα. Ο «ήρωας» μας πολεμά πρωτίστως για την ατομική του δόξα και τελειότητα (ή αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς για να αποφύγει την ντροπή, την γελοιοποίηση του να μην πολεμά) και έχει ο ίδιος επιλέξει να βρίσκεται στην Τροία, όχι από πολιτική σκοπιμότητα, ανάγκη  ή αφοσίωση (μια και σαν ατομική ύπαρξη δεν τον απασχολεί η πολιτική αλλά ούτε και η συσχέτιση), αλλά για να εκπληρώσει τον ατομικό του...ψυχαναγκασμό. Και κάπου εδώ εισάγεται μία σκληρή και βάναυση πραγματικότητα: Παρότι ο Αίαντας δρα ηρωικά, επί της ουσίας δεν είναι ήρωας, δεν υπηρετεί κάποιους και δεν εξυπηρετεί κάποιον ανώτερο σκοπό πέρα από τον αυτοσκοπό του πολέμου. Ως εκ τούτου είναι αναλώσιμος, η αυτοθυσία του δεν χρήζει δόξας και ανταμοιβής από τους εκάστοτε κριτές και ισχυρούς και σε απόλυτη αντίθεση με τον Οδυσσέα, είναι, καθιστά ο ίδιος τον εαυτό του, αναλώσιμο. Και αυτή η πραγματικότητα, απαντά για εμένα το πρώτο ερώτημα όσον αφορά στο γιατί οι Έλληνες δεν του έδωσαν τα όπλα.

Δεν διαφωτίζει όμως πλήρως το πως ο ίδιος κατόρθωσε να εκμηδενίσει οποιεσδήποτε ελπίδες είχε να σωθεί.

Η «Αχίλλειος» Μασχάλη του Αίαντα

Για να κατανοήσουμε καλύτερα την πορεία του Αίαντα προς την αυτοχειρία, είναι σημαντικό να εντοπίσουμε τα χαρακτηριστικά τα οποία δεν διέθετε και τα οποία εν τέλει δεν τον έσωσαν. Ας ξεκινήσουμε όμως από κάτι πιο εύκολο, δηλαδή τα στοιχεία τα οποία τον όριζαν. Τα στοιχεία αυτά, ήταν η Αρετή και η Τόλμη, τουλάχιστον όπως ο ίδιος τα ερμήνευε. Ως γνωστόν, η Αρετή και η Τόλμη είναι απαραίτητα για την Ελευθερία˙ και η απόλυτη ελευθερία είναι ο θάνατος (εξού και το «ελευθερία ή θάνατος», τα οποία αποτελούν πόλους του ίδιου αρχέτυπου και ως εκ τούτου τις δύο πλευρές του ίδιου νομίσματος).

Η ελευθερία όμως, μπορεί και να συνεπάγεται απομόνωση και ως εκ τούτου ασχεσία. Στην περίπτωση του Αίαντα, δεν έχω σχεδόν καμία αμφιβολία πως αυτά τα δύο πήγαιναν μαζί, όχι μόνο όσον αφορά στις σχέσεις του με τους γύρω του αλλά και όσον αφορά στις σχέσεις του με τον εαυτό του.

Η Μοναξιά της Ασχεσίας

Η αδυναμία να συσχετιστούμε με τον εαυτό μας, αναγκάζει τους γύρω μας, εξισορροπιστικά, ακούσια, να αναλάβουν να διεκπεραιώσουν λειτουργίες για τις οποίες εμείς είμαστε ανίκανοι. Στην τραγωδία του Σοφοκλή, αυτή η διαδικασία σκιαγραφείται επιμελώς μέσω των υπολοίπων χαρακτήρων. Έτσι η γυναίκα του, Τέκμησσα, αναλαμβάνει να εισάγει το θηλυκό (anima) για να εξισορροπήσει το μονοδιάστατο, επιβλητικό αρσενικό (animus) κομμάτι του Αίαντα, εκλιπαρώντας τον να την λυπηθεί και να σκεφτεί το μέλλον της χωρίς αυτόν (στο οποίο ο απόλυτα αρσενικός Αίαντας, αποσαφηνίζει πως η σιωπή είναι στολίδι για την γυναίκα)˙ Ο Αγαμέμνωνας, απερίφραστα παραθέτει την σκληρή, άκομψη και άσχημη υπεροψία, το άδικο και το κακό (shadow), όταν αρνείται την ταφή του νεκρού˙ ο αδερφός του, Τεύκρος αναλαμβάνει να διαπραγματευτεί το θέμα της ταφής, κάτι που ο Αίαντας δεν θα έκανε ποτέ (αξίζει να σημειωθεί πως το ενδεχόμενο διαπραγμάτευσης του Αίαντα με τους υπόλοιπους Έλληνες, όσον αφορά στα όπλα, δεν αποτελεί ποτέ πιθανότητα). Ο Οδυσσέας, το απόλυτο πολικό στοιχείο του Αίαντα, αλλά και ο πιο ολοκληρωμένος, εξατομικευμένος (individuated) Ομηρικός χαρακτήρας, εξισορροπεί την κατάσταση και όχι μόνο κρατάει τα όπλα και την εύνοιά όλων αλλά επιφέρει και την τελική λύση, ενισχύοντας ακόμα περισσότερο τη θέση του. Οι άντρες του Αίαντα, καθόλη τη διάρκεια της ιστορίας εκφράζουν πότε την ελπίδα και πότε την θλίψη για τον χαμό του ηγέτη τους. Η μόνη περίπτωση, στην οποία ο Αίαντας παρεκλίνει, μερικώς, από την πορεία του, είναι όταν λίγο πριν αποχωρήσει για την τελική πράξη της ζωής του, απαγγέλει κάλπικο λόγο και προσποιείται πως ασπάζεται την παντοδυναμία των Θεών και την αγάπη για τη ζωή. Αυτό το ψέμα, το δόλιο κόλπο, το οποίο θα μπορούσε να ήταν πράξη του Οδυσσέα, (trickster) δεν αποσκοπεί σε τίποτα περισσότερο από το να ελευθερώσει το πεδίο προς τον Θάνατο˙ και ως εκ τούτου, λίγο έως πολύ, αποτελεί μέρος της γενικότερης, μοναξιάς, απομόνωσης, αυτοκαταστροφικότητας και αρτηριοσκλήρωσης του ήρωά μας. 

Στο Υπόγειο Κελί 

 Όλοι αυτοί οι χαρακτήρες, λοιπόν,  σπεύδουν, μέσω προβλητικής ταύτισης (το φαινόμενο του να νιώθουμε, να βιώνουμε και αποζημιωτικά να εκφράζουμε αυτό που ο άλλος αρνείται να νιώσει να παραδεχτεί και να ορίσει ως δικό του) να ολοκληρώσουν, να συμπληρώσουν αυτόν τον εμβληματικά μονοδιάστατο και ακρωτηριασμένο χαρακτήρα, ο οποίος πέρα από οργή, ναρκισσιστική επί της ουσίας οργή, και έκπληξη που το σενάριο του και η κοσμοθεωρία του δεν υποτάσσονται στο ξίφος του, δεν καταφέρνει να διαθέσει οποιεσδήποτε εναλλακτικές στον εαυτό του. Αυτή είναι η τραγωδία και όχι ο θάνατος. Αυτή ακριβώς η έλλειψη, αυτή η εσωτερικά θεσμοθετημένη απομόνωση, η στατιστικά μη αναστρέψιμη και μη ανατρέψιμη πορεία θανάτου ευθύνεται για την αδυναμία του Αίαντα να αποτρέψει το μοιραίο τέλος ˙ και ταυτόχρονα, παρηγορητικά, με αναστεναγμό εξιλέωσης του προσδίδει μια νότα μοιραίου, χαρίζοντας του ένα μικρό, σκοτεινό, υπόγειο κελί απομόνωσης στο παλάτι των ηρώων.


Βασίλης Αντωνάς

*Aias, Henri Serrur